राज दरबार…..

साद घालतो रानवारा….. !

… देवाचं घर !

माझा व देवाचा संबध तसा लहानपणापासून. माझी आई सांगते की मी लहान असताना देवघरातील गणपतीची छोटीशी सोन्याची मूर्तीच मला खेळायला हवी असे. उठता बसता माझ्याजवळ तीच मूर्ती. कोल्हापुरातील नागराज गल्लीमधला पीरबाबा असो की गावच्या दर्ग्याचा उरुस असो. मी तेथे हजर असे. कोल्हापुरातलं महालक्ष्मीचं मंदिर म्हणजे तर कोल्हापुरचं हृदय. माझं जवळजवळ सर्व लहानपण मंदिराच्या आजुबाजूलाच गेलं…बालवाडीपण मंदिराजवळच, पहिली ते सहावीपर्यंतची शाळापण जवळच. मंडळाचा गणपती असो किंवा पंचगंगेचा दीपोत्सव त्यांचा त्यांचा आनंद वेगळा होता. पण सगळंच त्या मंदिरापाशी एकवटलेलं होतं. त्यावेळेस शेजारच्या चरणकर आजींनी सांगितलेलं एकच वाक्य राहूनराहून आठवायचं…”देव सगळीकडे असतो”

’खरोखरच देव सगळीकडे असतो का?’ मी कित्येक वेळा शाळेत जातायेताना आई अंबाबाईला विचारले असेल, “आई तू असतेस सगळीकडे तर दिसणार कधी? आणि मग तुझ्यासाठी हे मंदिर तरी कशाला ?” पण नेहमीच तिचा प्रसन्न, हसरा चेहरा माझ्याशी न बोलताच शांत असायचा. मग मी घरी परतलो की माझ्या आईला परत तेच प्रश्न. आई म्हणायची, “अरे जसे आपल्याला घर हवे तसेच आई अंबाबाईला पण हवे ना! त्यासाठी ते दगडाचे देऊळ.” तेव्हापासून प्रत्येक देवळात मला घर दिसतं…जिवंतपणाचा भास होतो. अगदी आजही प्रत्येक मंदिर संपूर्ण फिरून, प्रत्येक दगडाला हात लावला की त्यांची स्पंदनं मला जाणवतात.

कोल्हापूरला आमच्या घराजवळ लक्ष्मीसेन मठ नावाचा एक जैन मठ होता. तिथल्या तीर्थंकरांच्या संगमरवरात कोरलेल्या पांढ-याशुभ्र, देखण्या, रेखीव मूर्ती काय, तो कणखर काळ्या दगडातला डोंगराचा राजा ज्योतिबा काय किंवा कात्यायनीच्या मंदिरातील कात्यायनी मातेची मूर्ती काय! सा-याच कशा मूर्त होऊन समोर उभ्या असतात की जिवंत वाटतात पाहताना. कळत नकळत कधीतरी आपोआप हात जोडले जातात…कधी देवासाठी किंवा कधी त्या दगडात प्राण फुंकणा-या कारागीरांसाठी!

आपल्या महाराष्ट्रात मंदिरांच्या नाना त-हा! कोकणातलं देवगडपासून जवळच समुद्रकिना-यावर असलेलं एक शिवमंदिर…(नाव आठवत नाही आहे खूप वर्षांपूर्वी गेलो होतो) केवळ नितांतसुंदर! सिंधु नदीचा अंश असलेला, मंदिराच्या पायाशी सतत अर्घ्य देणारा समुद्र, देवळाच्या गाभा-यात घुमणा-या रुद्राचा लयबद्ध गंभीर सूर प्रतिध्वनीत करणारी त्याची ती एकसंध गाज! हा समुद्रही त्या शंकरासारखाच…वरवर त्याच्या जटेतल्या गंगेएवढाच शांत पण त्या लयीतच खोल कुठेतरी प्रलयाची, रौद्राची सूप्त शक्ती असलेला…

गणपतीपुळ्याच्या मंदिराचे तर काय वर्णन करावे? लाल दगडामध्ये उभे असलेले हे मंदिर…पेशवेकालीन शैलीचा प्रभाव…समोरच्या समुद्राच्या खोलीशी स्पर्धा करणारे दहा मजली उंच कळस! शिखरांचा भार तोलणारे शेकडो हत्ती आणि वर पाय-यापाय-यांनी निमुळते होत जाणारे शिखर! देखणी कलाकुसर असलेले माझे एकदम आवडते मंदिर.

जैनांची मंदिरे तर दृष्ट लागावीत एवढी सुंदर…त्यातही श्वेतांबर जैंनाचे मंदिर म्हणजे तर स्वर्गीय. अगदी पहिल्या पायरीपासून शिखरापर्यंत सर्वकाही नीटनेटके…सर्व काही सफेद, निष्कलंक…देवापुढे तेवणा-या चांदीच्या समईच्या शुभ्र कळ्यांसारखी! बाहेरच्या रणरणत्या उन्हातून अचानक त्या संगमरवरी मंदिरात शिरल्यावर जसं शरीराला थंड वाटतं तसंच आतली महावीरांची अथवा तीर्थंकरांची शांतचित्ताने बसलेली मूर्ती, तिचे अर्धोन्मलित डोळे, अस्फुट मंदस्मित करत असलेले ते ओठ हे सारं पाहून आतूनदेखील तसंच थंड, शांत वाटतं.

दक्षिण भारतीय मंदिरे तर फक्त दर्शनाचा विषय नाहीच तेथे तर प्रत्येक मंदिर एक वेगळे विश्व आहे, त्यांचा एक वेगळाच बाज आहे. मला आठवतं ते विजयवाडामध्ये कृष्णा-गोदावरीच्या संगमाजवळ असलेले दुर्गा मंदिर…एखाद्या चित्रकाराने कागदावर पेन्सिलीने काढलेले रेखाचित्रच कागदातून प्रत्यक्षात यावं अगदी तसं!! देऊळ काळ्या पत्थरामध्ये तर शिखर अर्धे सोन्याने मढवलेले ! सकाळची कोवळी उन्हं त्या शिखरावर पडली की त्या झळाळीने आकाशात तरंगणा-या एखादया ढगाला सोन्याची झालर दिसत असे. अनेक अप्सरांच्या देवीदेवतांच्या रेखीव मुर्ती, त्यांचे भावरंगीन नृत्याविष्कार, त्यांच्या चेह-यावरचे तल्लीन भाव तिथे असे काही कोरलेले होते की देवांच्या सभेतल्या नारद-तुंबरांच्या गाण्याचा, सरस्वतीच्या वीणावादनाचा, मॄदुंगाच्या तालाचा भास होत रहातो. एकेका मूर्तीतून एकेक गोष्ट उलगडत रहाते…कालाच्या पटासारखीच निरंतर…गणेशमूर्ती असो वा ताडंव करण्या-या शंकराचे उग्र रुप दर्शन…विष्णू अवतार महिमा असो वा दुर्गेचं अक्राळविक्राळ रूप असो…हजारो वर्षापासून अखंड उन्हं, वारा पाऊस ह्याचा मारा झेलत उभे असलेली ही निःशब्द…निर्जीव मंदिरं नकळत बरंच काही सांगून जातात.

भटकत भटकत मी उत्तर भारतात आलो तसं हे वेडही माझ्याबरोबरच आलं. कलकत्यातील कालीमातेचे मंदिर असो वा लाल मंदिर असो, मनात कितीही कल्लोळ असला तरी मंदिराभोवती फिरताना मात्र एक प्रकारची आंतरिक स्थिरता जाणवली. जेव्हा मी सर्व प्रथम अमृतसरचे सुवर्ण मंदिर पाहीले तेव्हा थक्कच झालो. मंदिरात घातलेल्या धुपाने सुवासिक झालेलं धुकं…त्या सुवासाचा माग काढत मंदिराच्या खुल्या कवाडातून आत शिरणारी सकाळची कोवळी उन्हं…वातावरणात भरून राहिलेला ओंकाराचा घोष किंवा गुरुग्रंथ साहेबचे पठण आणि ती सगळी पुण्याई, तो सेवाभाव वर्षानुवर्ष आपल्या पोटात साठवून ठेवला समोरचा संथ तलाव. तलावाच्या भोवतीच्या कठडयावर बसावं आणि त्या पाण्यामध्ये पाय सोडून शांत चित्ताने समोर चालू असलेला धार्मिक सोहळा पाहत बसावे…जिवंतपणी स्वर्गात असण्याची, अमृताच्या स्पर्शाची अनुभूती ती हीच असावी का? असं क्षणोक्षणी वाटावं असं वातावरण.

उंच डोंगरद-यावर देखील मानवाने अनेक सुंदर कला कृती निर्माण केल्या आहेत. त्या बाबतीत हिमाचल प्रदेश एक नंबरवर ! अनेक शतकापासून ह्या देवभूमीवर कित्येक मंदिरे आणि मठ वसलेले आहेत. कुलुमनाली इथे असलेले हिडंबा देवीचे पुरातन मंदिर असो वा चंबा येथील लक्ष्मी नारायण मंदिर…शिखर पद्धतीचं संपुर्ण दगडी बांधकाम.पहाताक्षणीच ह्यांचं वेगळेपण जाणवतं. इतर मंदिरांत गर्भगृहाला वरती कळस असतो. इथे मात्र पूर्ण मंदिराचा आकारच कळसासारखा असतो. हा गाभारा हा कळस असा वेगळं दाखवताच येत नाही.

आणखी एक सहज जाणवलेली गोष्ट म्हणजे दक्षिण भारतीय मंदिरामध्ये भिंतीशिल्पांना मखर हा प्रकार नसतो. पण इकडे उत्तर भारतात मात्र एकेक भिंतीशिल्पंदेखील दगडी देव्हा-यात बसवलेली असतात. शिवाय उत्तर भारतीय मंदिरं तिथल्या आसपासच्या दगडामातीतून जन्मल्यासारखी वाटतात. कारण मंदिर उभं करण्यासाठी स्थानिक दगडांचा वापर केला जातो. दक्षिण भारतीय मंदिरामध्ये मात्र अनेकवेळा दुरदुरुन दगड जमा करुन मग मंदिर निर्माण केले गेले असावे असे वाटते. मंदिर आणि आसपासचा परिसर पाहिल्यावर देवळाचं वेगळेपण लक्षात येतं. कदाचित “मातीचे पाय” संपून दिव्यत्त्वाची सुरुवात ह्या देवळात होते हे तर इथे सुचवायचं नसेल नां?

बाहेरुन झालेले शेकडो हल्ले व मुस्लीम बादशाहांनी वेळोवेळी केलेली मंदिरांची तोडफोड ह्यामुळे उत्तरेतील अनेक सुंदर मंदिरे मातीमोल झाली पण त्याचवेळी पूर्वेकडे मात्र शिल्पकला बहरतच होती. त्यामुळेच ओडिसात अनेक सुंदर सुंदर मंदिरे आजही दिमाखात उभी आहेत…मग ते जगन्नाथ मंदिर असो वा कोणार्कचे सूर्य मंदिर. पूर्वेकडली मंदिरं ही अखंड दगडातून उभी राहिली आहेत हे त्यांचे वेगळेपण म्हणता येईल. भुवनेश्वरमधील मंदिरे पाहिली की हे वेगळेपण खूप प्रकर्षाने जाणवतं व तिथल्या कलाकारांची कल्पक दूरदृष्टीदेखील! निमुळती होत जाणारी शिखरे व कामरसामध्ये रत असलेल्या यती-अप्सरांची भिंतीशिल्पंदेखील ह्यांचं एक वेगळेपणच म्हणता येईल. त्यावेळच्या राजेमहाराजांनी मंदिराच्यावर मनसोक्त धन खर्च केले त्यामुळेच इथले कलाकार रामायण महाभारतातल्या कथांनी मंदिरांच्या भिंती जिवंत करू शकले. माझ्या माहितीप्रमाणे ओरिसातलं सर्वात जुनं परशुरामेश्वर मंदिरदेखील अशाच उत्तम कलेचा नमुना आहे. उत्तरेकडे राजकीय अस्थिरतेला मंदिरांच्या पावित्र्याचा, सौंदर्याचा उःशाप मिळाला आहे आणि पूर्वेकडे शृंगाराला, आध्यात्माला तिथल्या शांततेचं, सुबत्तेचं कोंदण लाभलेलं आहे. असं म्हणता येईल.

मंदिराच्या बाबतीत संपन्नता बघायची असेल तर मात्र गुजरातशिवाय पर्याय नाही. गुजरातमध्ये अगदी गल्लीबोळातही मंदिर पहायला मिळते. पण ती छोटी मंदिरेदेखील देखणीच असतात. इथल्या सुबत्तेचं प्रतिबिंब इथल्या मंदिरात पहायला मिळतं. भरूचच्या स्वामीनारायण मंदिराबाबत किंवा सोरटी सोमनाथाच्या मंदिराबाबतीत हेच म्हणता येईल. जैन मंदिरांच्या शिखरांवर जशी धर्मध्वजा फडकत असते, तोच प्रकार गुजरातमधील जवळजवळ सर्व मंदिरांमधेही दिसतो. आता जैनांनी ही पद्धत गुजरातमधून घेतली की गुजरातने जैंनाकडून हे माहीत नाही. गुर्जर समाजाच्या रक्तात भिनलेल्या व्यवस्थापन कौशल्याला इथली मंदिरंही अपवाद नाहीत. मंदिर स्वच्छ ठेवणे, गडबडगोंधळ टाळून शांतता राखणे हा ह्या व्यवस्थापनाचाच भाग.
मंदिराच्या हवेशीर बांधकामामुळे मंदिरात एक प्रकारचा मोकळेपणा जाणवतो. हिरे, मोती, सोन्याचा मुक्तहस्ताने केलेला वापर, मंदिर तोलून धरणारे कोरीव स्तंभ आणि त्या स्तंभांवरील दर्शनीय शिल्पकृती ह्यामुळे इथली मंदिरं निश्चितच प्रेक्षणीय झाली आहेत.

सारा भारत फिरलो, अनेक मंदिरं पाहिली. ती सारीच आपापल्या परीने सुंदर होती. सर्वत्र असलेला देव त्या सौंदर्यातून, तिथे भरून राहिलेल्या पावित्र्यातून, ते मंदीर घडवणा-या हजारो कारागीरांच्या कष्टांतून तिथे प्रकट झाला होता. जिथे जिथे अशी शांतता, सौंदर्य, कष्ट, पावित्र्य असतं तिथेच मला देव जाणवेल. देवाच्या शोधात आता मला कधीच फार दूर जावे लागणार नाही.

*
मी काही आर्किटेक्चरचा (वास्तुशास्त्राचा?) अभ्यासक नाही आहे, जे मला वाटलं तेच लिहीलं आहे, त्यामुळे काही जागी चुका असतील तर समक्ष्व.

बटाटा भात – एक प्रयोग

मसाला भात करायचे ठरवले व त्याच्या तयारीला लागलो.
सुरवात तांदळाचा डब्बा शोधण्यापासून करावी लागली.

२ कप तांदुळ घेतले.
एक कढई घेतली.
त्यात तेल घातले २ चमचा.
मग तिळ तडकू दिले.
मग जिरा घातला व चिमुटभर हळद घातली.
एक कांदा व दोन बटाटे बारीक कापून घेतले.
शेंगदाणे एक मुठभर आवड म्हणून.
गरजेपुर्ते मीठ.

1

त्याला थोडे गरम होऊ दिले.
१ टॉमेटोचे काही तुकडे त्यात घातले.

4

2

5

मग त्यात तांदुळ व थोडे आवश्यक तेवढे पाणी घातले.
सर्व मिश्रण थोडावेळ ढवळले व मंद गॅसवर ठेवले व वरुन झाकण लावले.

6

आपला लज्जतदार बटाटाभात तयार !

साजुक तुपाबरोबर हादडून झाले आहे म्हणून पोटोबा झाल्यावर आता आता लेख टाकतो आहे wink

त्रिकोण – एक हजार वर्षाच्या इतिहासाचा.. – (बेल्लुर) भाग – ३

मागील भागात आपण होयसाळ / होयसाल साम्राजाची राजधानी द्वारसमुद्र (हैलेबिडु) बद्दल माहिती व छायाचित्रे पाहिली आता त्रिकोणातील २रा कोन. बेल्लुर.


मंदिराचे प्रवेशद्वार

द्वारसमुद्र पासून १२-१३ किलोमीटर बेल्लुर वसलेले आहे, एकेकाळी ही जुळी शहरे संपन्न व पृथ्वीवरचा स्वर्ग म्हणून समजली जात. राजाचा वरदहस्त व राजकोष मुक्त हस्ताने वितरीत करण्याची उदारता यामुळे अनेक कलांचा प्रसार होयसाळ साम्राज्यात झाला. अत्यंत भरभराटीच्या काळात बेल्लुर व द्वारसमुद्र मध्ये शेकडो मंदिरांची उभारणी केली गेली, शिल्पकलेला राजमान्यता होतीच पण त्याच्या सौंदर्यामुळे जनमान्यता देखील लवकरच मिळत गेली.


अर्जून

आताच्या काळात मुख्य मंदिरे व वस्तूसंग्रहातील अनेक शिलालेख, मुर्ती व त्या काळातील संपन्नतेचे पुरावे सोडले तर बेल्लुर / द्वारसमुद्र फक्त एका साम्राज्याच्या काही अंश शिल्लक राहिले आहेत. भारतीय पुरातत्व विभागाने प्रचंड काम या दोन मंदिरावर केलेले आहे. एकेकाळी पुर्ण नष्ट व विद्रुप केलेली ही मंदिरे भारतीय पुरातत्व विभागाने जसेच्या तसे पुर्ण अभ्यास करून उभे केले व त्यामुळे आपल्याला होयसाळ साम्राज्याच्या काही खाणाखुणा स्वतःच्या डोळ्यानी पाहता येतात हे आपले भाग्य.

मुख्य मंदिर

बेल्लुर मंदिराची रचना दक्षीणेत प्रसिध्द असलेल्या शिल्प प्रकारात आहे म्हणजेच विमान प्रकारात. प्रशस्थ पटांगण, उत्तुंग असे प्रवेशद्वारावरील शिखर, मुख्य मंदिर व त्याला सलग्न अशी उजवी/डावी कडे तेवढीच भारदस्त मंदिरे. मंदिराच्या आवारात प्रवेश केल्यावर नजरेत भरतात ते दोन स्तंभ. ३०-४० फुटी उचं व एका अखंड शिळेतून निर्माण केलेले हे स्तंभ कुठल्याही आधारावीना उभे आहेत. ( आपल्याकडील मंदिरात जसे दगडी दिपमाळ दिसते तसेच दक्षीणे कडील मंदिरामध्ये असे स्तंभ दिसतात, याचे धार्मिक कारण माहिती नाही आहे, पण एखाद्या मोठ्या विजयाची आठवण रहावी म्हणून असे मोठ मोठे स्तंभ त्याकाळात उभे केले जात व त्यावर राजाने मिळवलेल्या विजयाची गाथा लिहली जात असे) मंदिराच्या दोन्ही बाजूला धर्मशाळा सदृष्य तात्पुरती राहण्याची सोय ( हा प्रकार याच काळात सर्वमान्य झालेला दिसतो आहे, कारण अश्या प्रकारची सोय द्वारसमुद्रला होती असे शिलालेखाच्या माहिती वरून समजते तशीच सोय, श्रवणबेलगोळ, हंप्पी व दक्षिणेतील अनेक मंदिरात दिसते तसेच आपल्या जवळच्या महालक्ष्मी मंदिरात देखील त्या प्रकारची सोय होती पण कालांतराने त्या तात्पुरत्या निवार्‍याचे छोट्या छोट्या मंदिरात रुपांतर बडव्यांनी केले.)


स्तंभ


तात्पुरते निवास्थान

बेल्लुरची मंदिरे देखील द्वारसमुद्रामधील मंदिरासारखी शिल्पकलेचा खजीना आपल्या अंगावर घेऊन उभे आहेत. चन्नकेशवाचे (कृष्ण) मुख्य मंदिर व डाव्या बाजूला असलेले मंदिर बंद आहे तर उजव्या बाजूचे रंगनायकी मंदिर. गोलाकार व लेअर पध्दतीचे नक्षीकाम असलेले स्तंभ, प्रशस्थ असा पाषाण मंडप, त्यानंतर विषेश कक्ष व मग गाभारा अशी संरचना असलेली ही तिन्ही मंदिरे आतून व बाहेरून अत्यंत रेखीव व सुरेख अश्या शिल्पांनी मढवलेली आहेत. जगप्रसिध्द आरश्यात आपले रूप निहारणारी नर्तिका हे शिल्प देखील येथेच आहे तसेच गरूडेश्वराची पुर्णाकृती मुर्ती देखील येथील वैशिष्ट आहे. मंदिर परिसरामध्ये जलकुंड व ४ विहीरी आहेत त्यापैकी जलकुंड उपयोगी राहिलेले नाही आहेत तर चार पैकी २ विहीरी अजून ही वापरत येतात, देवाच्या अभिषेकाच्या वेळी तेथीलच पाणी वापरले जाते.


चबुतरा / मंडप ???


स्तंभ


मंदिराचे बाह्य स्वरूप

मंदिराच्या पटांगणामध्येच पुष्करणी पध्दतीने येथे एक उत्तर दिशेला थोडे छोटे असे कल्याणी नावाचे कुंड / चौकोण विहीर / तळे आहे. ११७५ मध्ये याचे निर्माण केले गेले, उत्तर व दक्षिण दिशेला असलेली दोन प्रवेशद्वारे आहेत व प्रवेशद्वार दोन्ही हत्तीचे सुरेख शिल्प व तेथून पुढे मध्यभागी निमुळती होत जाणार्‍या चौकोणी पायर्‍या अशी रचना आहे. वरून पाहताना या तळ्याची वैशिष्टपुर्ण बांधणी लक्ष्यात येते. काही शतकापुर्वी बेल्लुर हे धार्मिक स्थळ म्हणून पुन्हा प्रसिद्ध होऊ लागले होते व तेथे रथयात्रा व इतर धार्मिक उत्सव याचे प्रस्थ वाढले होते तीच पध्दत अजून ही सुरू आहे त्यामुळे आहोरात्र येथे भाविकांचे येणे जाणे सुरू असते त्यातूनच अस्वच्छता निर्माण होऊ लागली व एकेकाळी आपल्या गोड व रुचकर अश्या पाण्यासाठी प्रसिध्द असलेली कल्याणी शेवटी लोकांसाठी बंद करण्यात आली आता फक्त बाहेरून दर्शन घेता येते, कधी एकेकाळी निळसर असलेले वाहते पाणी आता हिरवेगार पडलेले आहे.


कल्याणी जलकुंड


जलकुंड


गरुडदेव

ज्या दिवशी आम्ही बेल्लुरला गेलो तो दिवस तेथील धार्मिक जत्रेचा होता व रथयात्रेची सुरवात होण्याच्या वेळीच तेथे पोहचल्यामुळे हजारो लोकांच्या गर्दीने आमचे स्वागत केले व गर्दीमध्ये मनसोक्तपणे फिरता येत नाही व हवे ते पाहता येत नाही. त्यामुळे बेल्लुरचा प्रवास लवकर संपवून आम्ही आमच्या प्रवासातील तिसरे टोक म्हणजेच श्रवणबेलगोळ च्या दिशेने वाटचाल चालू केली.

क्रमशः

स्वयंपाक प्रयोग

पोटामध्ये कावळे ओरडू लागले की समजावे भुक लागली आहे, काही तरी खाणे महत्त्वाचे.
राजाध्यक्षांसारखं आरामात उठतात तसे सावकाश उठावे, किचन मध्ये पाय ठेवण्याआधी तालमीतला मल्ल जसा भूमी वंदन करतो असे वंदन करावे.. काळजीपूर्वक किचनमध्ये असलेल्या सर्व वस्तू पाहून घेणे व योजना तयार करणे.

योजना तयार करणे हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा. कारण तुम्ही नेमके काय करणार आहात ते तुमच्या योजनेला देखील माहीत नसते. त्यामुळे नीटपणे योजनेला बाजूला घेऊन आखणी करावी.
एखादा कांदा, टोमॅटो, लसूण, इत्यादी जे काही दिसत आहे खाण्यायोग्य ते बाजूला काढून घ्यावे.
एक सुरी व पोळपाट विसरू नये. ते महत्त्वाचे नाही तर कापणार कसे तुम्ही ?

जसे जमतील तसे वार करून कांदा व टोमॅटो चा लगदा तयार करावा, हो लगदा ! कारण आपण जो करतो तो लगदाच असतो. त्याला व्यवस्थित कापलेला कांदा, टोमॅटो कोणी म्हणणार नाही..

ते कापून झाल्यावर ते बाजूला ठेऊन द्या.

मस्त पैकी समोरच्या रॅकवर पहा काय दिसते ते ! हो कारण हा लगदा आपण कश्यात वापरणार हे ठरवायला नको ? कधी कधी अशी अवस्था येते घरात भरपूर सामान असल्यावर भाजी कशाची करावी हा प्रश्न समोर उभा राहतो तसेच काहीच भाजी नसल्यावर काय करावे हा देखील तेवढा मोठा प्रश्न ! त्यात आपण आळशी सम्राट.. बाहेर जाऊन अगदी १० पावलावर असलेल्या दुकानातून भाजी घेऊन येणाचा पण कंटाळा… !

असो,

समोर काळे, पिवळे, लाल असे कसले ही रंग असलेल्या डाळीचा डब्बा हातात घ्यावा, सगळ्या डाळी मिक्स कराव्यात.
स्वच्छ, जमेल तेवढे त्यांना पाण्यात धून काढावे हो पाण्यातच चुकून हात रम च्या बाटली कडे जाण्याची अश्यावेळी शक्यता असते.

एका कुकर मध्ये योग्य प्रमाणात पाणी, जे कधीच आपल्याला जमत नाही, ते पाणी घालून कुकर पॅक करून गॅस वर ठेऊन निवांत बाहेर यावे एक सिगरेट ओढावी, कुठे काय प्रतिसाद आले, फेसबुक वर कोण चावून गेले.. इत्यादी महत्त्वपूर्ण कामे हातावेगळी करावी, तरी जर तुमच्या कानावर कुकरची शिट्टी आली नाही तरी बावरून जाऊ नये, निवांत किचन मध्ये जाऊन ज्या गॅसवर आपण कुकर ठेवला आहे, तो पेटवा. पुन्हा बाहेर या व आपली महत्त्वपूर्ण कामे करायला लागा… ३-५ मिनिटामध्ये कुकर आवाज देईल.

काय जळले, पाणी जास्त झाले असेल का ? असले नतद्रष्ट विचार डोक्यात किती येऊ देत त्या कुकर कडे ढुंकून देखील पहावयाचे नाही. आपण आपले पुढील कार्य नेटाने चालू ठेवायचे.

एक कढई घ्या. गॅसवर ठेवा, गॅस पेटवा, थोडे अंदाज घेऊन तेल टाका. कढई गरम होऊ द्या.

समोर मसाल्याच्या डब्यातील जेवढे काही आयटम दिसत आहेत ते सगळे अंदाजाने घाला !

धूर होईल, घाबरायचे नाही, चटाचटा काहीतरी उडू लागेल तेलातून, मागे वळायचं नाही… चटचट बंद झाली की मग तो कांदा, टोमॅटो व मिर्ची असलेला आयटम त्या गरम तेलात टाका !

रिलाक्स !

मस्त पैकी पुन्हा एक सिगरेट शिलगावून कश मारत ते मिश्रण संमिश्रपणे हालवत रहा…

थोड्या वेळाने कांदा लाल झालेला दिसला की कुकर कडे वळा….

कुकरचे झाकण काढा…. आतला पदार्थ कसा ही दिसत असो…

त्या कढई मध्ये ओता.. !

मीठ व लाल मिर्चीपुड त्यामध्ये हवी तेवढी टाका…. दोन-चार दा हलवा !
३ मिनिटाने गॅस बंद करा… त्यावर काही तरी झाका !

५ मिनिटाने गरमागरम काही तरी खायला मिळेल….

चांगले झाले असले अथवा नसले तरी खावे लागेल… ते तुमच्या नशिबावर अवलंबून राहील wink

जय हिंद ||

टोरंट – डाऊनलोड म्हणजे काय ?

आजकाल महाजालावर नेहमी कानावर पडत असलेला शब्द म्हणजे टोरंट.
टोरंट म्हणजे फक्त फाईल/गाणी/चित्रपट डाऊनलोड करणे एवढंच माहिती असते, पण कसे का ? या प्रश्नांची उत्तरे नसतात.
आपण या लेखातून याची माहिती घेण्याचा प्रयत्न करू या.

पीअर टू पीअर नेटवर्किंग म्हणजे टोरंट.
आता पीअर टू पीअर म्हणजे काय ?

टोरंटवरून तुम्ही ज्या फायली डाऊनलोड करत असता त्या कुठे सर्वरवर अथवा होस्टिंग साईटवर नसतात, त्या वापरकर्ताच्या संगणकात असतात.
म्हणजे उदा. मी एक फाईल डाऊनलोड करतो तेव्हा ती फाईल ज्या संगणकावर आहे तेथून (पीअर) मी डाऊनलोड करत असतो.

उदाहरण या चित्रामध्ये पहा.

आता, आपल्या संगणकावर असा पुर्ण प्रवेश देणे तो ही कोणाला ही, ते आपल्याला परवडणार नाही, म्हणून मध्ये एक कोणी तरी हवा हो त्यांचा प्रवेश फक्त त्या फाईलसाठी मर्यादीत करू शकेल, मग तेथे येतात मदतीला सॉफ्टवेअर. uTorrent, BitTorrent सारखी प्रणाली. ही / यासारखी प्रणाली असल्या शिवाय तुम्ही टोरंट डाऊनलोड करू शकत नाही.

एक ठाराविक फोल्डर (बाय डिफॉल्ट माय डाक्युमेंट/डाऊनलोड ) त्यासाठी ही प्रणाली निश्चित करते, त्या फोल्डर मधील फाईल सोडल्यातर दुसरा पिअर तुमच्या संगणकातील इतर फाईल्स हताळू शकत नाही. दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे पुर्ण फाईल एकाच संगणकावरून डाऊनलोड होत नाही. त्यासाठी हे सॉफ्टवेअर त्या फाईलचे छोटे छोटे विभाग (पॅकेट्स) करते व ज्या संगणकाचा स्पिड चांगला आहे तेथून आधी ते पॅकेट्स घेत असते. असे अनेक संगणकातून पॅकेट्स घेऊन मग ती फाईल तुमच्या संगणकावर डाऊनलोड होत असते.

येथे पहा

वरच्या खिडकी मध्ये डाऊनलोड होत असलेल्या फाईली दिसत आहेत व खालच्या खिडकीमध्ये त्या फाईल मधील माहिती दिसण्याची व्यवस्था आहे.

पहिल्या खिडकी मध्ये असलेल्या गोष्टींबद्दल माहिती

१. फाईलचे नाव.
२. नंबर
३. फाईलचा आकार
४. किती % डाऊनलोड झाले.
५. सद्य स्थिती
६. सिड्स – किती संगणकावरून / पिअर कडून फाईल घेतली जात आहे.
७. पिअर्स किती संगणका / पिअर तुमच्या कडून फाईल घेत आहेत.
८. डाऊनलोड होण्याचे स्पिड
९. अपलोड होण्याचे स्पिड
१०. या स्पिडनूसार डाऊनलोड होण्यासाठी लागणारा अंदाजे वेळ.
११. एकून अपलोड झालेल्या फाईलची साईज.

दुसर्‍या खिडकी मध्ये (खालील) असलेल्या गोष्टींबद्दल माहिती

१. फाईलचा आकार व त्याचा ग्राफ
२. उपलब्धता व त्यांची माहिती

फाईल चे कुठले पॅकेट डाऊनलोड होत आहे, फाईल कुठे सुरक्षित ठेवली जात आहे, कुठून डाऊनलोड होत आहे, किती वेळ लागेल, किती डाऊनलोड झाले आहे, किती अपलोड झाले आहे यांची सर्व माहिती खालच्या खिडकीत मिळते.


हे झाले तुमच्या संगणकावर काय घडते या बद्दल.
आता तुम्हाला हवा असलेला टोरंट कसा शोधायचा ?

तर असा शोध घेण्यासाठी अनेक ट्रकर ऑनलाईन उपलब्ध आहेत. जी टोरंट प्रणाली तुम्ही वापराल त्यांचा देखील ट्रकर असतो, पण त्यापेक्षा ही चांगले व गुणवत्ता असलेली फाईल्स देणारे, फाईल व्हेरिफाय करून ती सुरक्षित आहे यांची खात्री देणारे भरपूर ट्रकर आहेत.

( सुचना: हे ट्रकर मुफ्त प्रणालीवर असतात, त्यामुळे त्यावरच्या जाहिरातीचा सुकाळ असतो, आपल्या जबाबदारीवर अश्या प्रकारचे साईट उघडा, नाहीतर सुरक्षेसाठी तुमच्या टोरंट प्रणालीचेच जाहिरातमुक्त संकेयस्थळ वापरा )

http://torrentz.eu
Torrentz नावाची प्रणाली ज्यांची आहे त्यांचाच हा ट्रकर आहे, हे एक प्रकारचे सर्च इंजीन आहे. जेथे तुम्ही तुम्हाला हवी असलेली फाईल शोधू शकता व डाऊन लोड करून घेऊ शकता. – जाहिरात मुक्त

http://www.picktorrent.com

हे देखील उत्तम सर्च इंजीन आहे, टोरंटसाठी. जाहिरात मुक्त

http://extratorrent.com/
हे एक वेगवान व भरपुर सिडर्स असलेले स्थळ, पण हे स्थळ आपल्या जबाबदारीवर उघडा, पुर्ण जाहिरातीनी भरलेले व (+A) जाहिरातीचा सुकाळ असलेले संकेतस्थळ आहे. पण अनेक चित्रपटांचे टोरंट येथे व्हेरिफाय केलेले मिळतात.

असे अनेक आहेत, नियमित वापरातून तुम्हाला तुमच्या आवडीचे टोरंट सर्च इंजीन मिळून जाईल.

आता या प्रकारच्या संकेतस्थळावरून फाईल कशी डाऊनलोड करावी.

आपण उदाहरण म्हणून एक संकेतस्थळ घेऊ या http://torrentz.eu” व मला उबंटू हवे आहे तर मी सर्च मध्ये उबंटू टाईप करुन सर्चचे परिणाम पाहतो आहे.

आता हा निकाल पहा.
काय दिसत आहे.
Sponsored Links याखालील लिंक्सवर क्लिक करू नका पैसे मागतात पुढे जाऊन Big smile
त्यानंतर,

पहिल्याच नंबरच्या फाईल नावासमोर ubuntu desktop 10 10 i386 तुम्हाला एक हिरवा टिक मार्क दिसेल. याचा अर्थ फाईल वापरकर्तानी व्हेरिफाय केली आहे, उत्तम आहे याची नोंद केली आहे.

त्यानंतर ही फाईल या संकेतस्थळावर कधी आली यांची माहिती दिली आहे 6 months ago
त्या नंतर फाईलचा आकार दिसत आहे.
आता सर्वात महत्त्वाचे. जे नंबर दिसत आहेत ते काय ?

पहिला हिरव्या रंगातील नंबर 3,553 म्हणजे काय हे समजून घेऊ या.
ते आहेत सिडर्स, जे ऑनलाईन आहेत, ज्यांच्या संगणकातून तुम्ही ती फाईल घेणार आहात, हे जेवढे जास्त तेवढ्या पुर्ण वेगाने फाईल डाऊनलोड होईल. हे जेवढे कमी असतील तेव्हा फाईल डाऊनलोड साठी वेळ लागेल.

आता दुसरी जी दिसत आहे ती संख्या निळ्या रंगात 137
आता हे ते नमुने आहेत, जे फाईल डाऊन झाले की लगेच आपला पेअर बंद करतील, म्हणजेच फुकटे.. आपण काही देणे नाही फक्त घेणे हे तत्व असलेले
पण भारतात महाजालाचा खर्च व अनलिमिटेड सेवांचे दर पाहता साहजिकच आहे हास्य

आता पहिल्या लिंकवर क्लिक केल्यावर काय दिसते, ते पाहू या.

एक पुर्ण लिस्ट तुमच्या समोर येत आहे, जेथून तुम्ही फाईल डाऊनलोड करून घेऊ शकता.
खालील लिस्टमधील जे अद्यावत दिसत आहे त्याचा वापर करा म्हणजे फाईल लवकर डाऊनलोड होण्याचे चान्स वाढतील.
पुन्हा एकदा Sponsored Link कडे पाहू देखील नका wink
उदा. मी torlock.com हे वापरले.

आता मला ते वरील प्रमाणे दिसत आहे, ज्यामध्ये फाईलचे नाव, ते व्हेरिफाय आहे की नाही, 1819 seeders & 76 leechers किती आहेत. व डाऊनलोड साठी ऑप्शन.

येथे मी टोरंट डाऊनलोड निवडेन. तेथे .torrent नावाची फाईल डाऊनलोड होण्यासाठी परवानगी मागेल तेथे, डाऊनलोडची खिडकी आल्यावर त्यावर मी फाईल सेव्ह न करता ओपन असे क्लिक करेन जेणे करुन ती फाईल सरळ टोरंट प्रणाली मध्ये उघडेल व डाऊनलोड चालू होईल.

( लेखाचा उद्देश फक्त माहिती देणे हा आहे, याचा वापर आपल्या सदविवेक बुध्दीला जागून, प्रत्येकाने स्वतःच्या जबाबदारीवर करावा, कुठल्या ही लाभ/हानी साठी लेखक म्हणजे मी जबाबदार नाही, काही शंका असतील तर येथे विचारू शकता. )

http://www.mimarathi.net/node/5851

त्रिकोण – एक हजार वर्षाच्या इतिहासाचा.. – (द्वारसमुद्र) भाग -१

प्रस्तावना :
एखाद्या गोष्टीचे वेड जर मनात घेतलं तर ते पुर्ण केल्या शिवाय माझा आत्मा शांत राहत नाही, असेच एक वेडं मला मागच्या सोमवारी/मंगळवारी टिम गोवा यांनी गोवाच्या इतिहासावर लेखन करण्यास सुरूवात केली व पहिल्या भागामध्ये, विचार करावे व शोध घ्यावे असे काहीतरी सापडले ते म्हणजे पाषाणावर खोदलेले / रेखाटलेले चक्रव्यूह पाहताना, अगदी असेच नसले तरी त्याच्याशी मिळते जुळते काहीतरी मी पाहीले होते, पण कोठे हे काही केल्या आठवत नव्हते, मग त्याचा शोध घेणे चालू केले, जुन्या ट्रिपचे फोटो पाहिले, नेटवर शोधले पण काहीच हाती पडेना पण तोच काहीतरी शोधताना काहीतरी सापडावे असे घडले, एक चित्र मला सोनालीने दाखवले व नंतर तेथेच शोध घेतल्यावर जे दिसले ते अद्वितीय होते, हैलेबिडु येथे असलेल्या पुरातन मंदिराचे फोटो कोणीतरी पिकासावर अपलोड केले होते. फोटो पाहिले थोडी शोधा शोध घेतल्यावर समजले येथून (बेंगलोर पासून) जवळ नसले तरी लांब देखील जास्त नाही हे स्थळ.

माझ्या सारखाच अजुन एक वेडा, माझ्या ऑफिसमध्येच आहे, पण कामामुळे आम्ही दोघे एकत्र भटकायला बाहेर पडू शकत, पण सगळे योग जूळून आले व अचानक शनिवारी पहाटे या प्रवासाला निघायचे असे ठरले सुद्धा. त्यांने नवीन बाईक घेतली आहे, बजाज अव्हेंजर. व त्याच प्रकारची माझी बाईक होती यामाहा एनटायसर, त्यामुळे लांबच्या बाईक प्रवासाचा अनुभव कामी आला. सकाळी ६ वाजता आम्ही बेंगलोरू मधून बाहेर पडलो. जास्त काही त्रास न घेणे हा एकमेव उद्देश ठेऊन बाईकचे स्पिड फिक्स ६० किमी / तास असे आम्ही दोघांनी ठरवले व पुर्ण प्रवास त्याच वेगाने केला. (जीवनात पहिल्यांदा कुठल्यातरी गोष्टीवर सुरवाती पासून शेवट पर्यंत कंट्रोल ठेवला)

प्रवासाला निघताना आम्हाला कल्पना नव्हती की आपण काय पाहणार आहोत व त्याचे महत्त्व काय. १००० वर्षापेक्षा जास्त काळात देखील, आसमानी व सुलतानी कहर झेलून दिमाखाने उभे असलेल्या व भारताच्या स्थापत्यकलेचा उज्ज्वल इतिहास संभाळून ठेवणार्‍या ३ भव्य व दिव्य अश्या स्थळांचे दर्शन आम्ही अचानक घेऊ, हे ध्यानीमनी देखील नव्हते पण सर्व अचानक ठरत गेले व प्रवास सूरू झाला..

स्थळ : हैलेबिडु
जिल्हा : ह्सन, कर्नाटक
कसे जावे : बाईक वरून २४० कि.मी. बेंगलोरू हून. जवळचे रेल्वे स्टेशन हसन व एअरपोर्ट बेंगलोरू.

द्वारसमुद्र, होयसाळ / होयसाल साम्राज्याची राजधानी. ईस्वीसन १००० ते १४०० हा काळ त्या साम्राज्याचा सुवर्णकाल होता. या काळामध्ये वेगवेगळ्या मंदिरांची व अनेक वास्तुशिल्पांचे निर्माण सातत्याने होत राहिले. पृथ्वीवरील स्वर्गाची निर्मिती केले होयसाळ / होयसाल सामाज्याने. द्वारसमुद्र व बेल्लूर यांना पृथ्वीवरचा स्वर्ग असे म्हणले जात असे. पुर्ण दख्खन (कर्नाटक) व तामिळनाडूवर होयसाल साम्राज्य पसरले होते.

ई.स. १००० च्या आधी त्या व आजूबाजूच्या सर्व प्रदेशावर जैन धर्माचा प्रचंड प्रभाव होता, तो प्रभाव मोडून काढून पुन्हा हिंदू साम्राज्य उभे करण्याचे श्रेय या होयसाळ / होयसाल राजांना जाते, त्यांनी त्या भागावरील जैन धर्माचा प्रभाव जवळजवळ पुर्ण नष्ट केला व आपल्या अद्भुत व देखण्या होयसाल स्थापत्य कलेतून अनेक मंदिरे उभी केली, जुळी मंदिरे या प्रकार देखील त्यांनी सुरू केला ( याची माहिती पुढे येईल). द्वारसमुद्र मध्ये असलेली व होयसाळ / होयसाल राजांनी निर्माण केलेली ही मंदिरे प्रामुख्याने शिव मंदिरे आहेत.

मलिक काफुर व मोहंम्मद बीन तुगलक, यांनी या साम्राज्यावर आक्रमण केले, सर्वात आधी दिल्ली सुलतानाच्या आदेशाने मलिक काफुर ने १३११-१३१५ च्या आसपास होयसाळ / होयसाल सम्राजावर आक्रमण केले व शेकडो उंटावरून, सोने व दागिने या साम्राजातून घेऊन गेला पण जाताना त्याने द्वारसमुद्र जवळ जवळ नष्ट केले, मंदिरे पाडली, मुर्त्या नष्ट केल्या व शहर ध्वस्त केले. यानंतर काहीच वर्षानंतर मोहंम्मद बीन तुगलक ने आक्रमण केले व राहिलेले सर्व लुटून नेले व द्वारसमुद्र पूर्णतः: नष्ट केले, त्याच्या तावडीतून काहीच मंदिरे शिल्लक राहिली ती देखील भग्न अवस्थेत.

पृथ्वीवरील स्वर्ग असणारे नगर, मातीत मिळाले, व त्याला नवीन नाव मिळाले हैलेबिडु म्हणजे जुनी राजधानी, एक नष्ट शहर.

३५० ते ४०० वर्ष होयसाळ / होयसाल राजांनी एका मोठ्या भूखंडावर राज्य केले. हे प्रामुख्याने शिव भक्त. यांच्या राज्याचं चिन्ह होते सिंह व योद्धा, त्याकाळी ज्ञात व वापरात असलेल्या तिन्ही लिपी मध्ये त्यांनी अनेक शिलालेख निर्माण केले ज्यामध्ये, तामिळ (जूनी), कन्नड व तसेच मोडी भाषेत. मंदिरामध्ये, विजय / धर्म स्तंभावर तसेच रेखीव संगमरवरी पाषाणावर यांनी विपुल लेखन केले, ज्यामध्ये विजय कथा, साम्राज्यात झालेले फेरबदल, पुराण कथा, देव स्तुती इत्यादी चा समावेश आहे. मंदिर निर्माण साठी त्यांनी स्थानिक पिवळसर दगड (प्रस्तर ?) व पाया व मूर्ती निर्माण साठी काळ्या पाषाणाचा वापर प्रामुख्याने केला.

आता त्या काळात उपलब्ध असलेली दोन मंदिरे शिल्लक व सुस्थितीत आहेत. हैलेबिडु व बेल्लूर. १२ किलोमीटरच्या अंतरावर वसलेल्या दोन प्राचीन शहरातील राहिलेले वैभव. तसे पाहता होयसाळ / होयसाल राजांनी आपल्या साम्राज्यात १५० च्या वर मंदिर निर्माण केलीत पण उल्लेखनीय व स्थापत्य कलेचा नमुना म्हणून हैलेबिडु व बेल्लूर हे महत्त्वाचे आहेत. मंदिरांची वैशिष्ट्य पुर्ण रचना व मांडणी वेगळ्या पद्घतीने केली गेली आहे. तीन द्वार असलेली व एकाच मंदिरात दोन गाभारे असलेल्या जुळ्या मंदिराची संकल्पना येथे राबवली गेली आहे. सर्वात प्रथम आपण हैलेबिडू मंदिर व त्याची रचना पाहू.

हैलेबिडु, असे नाव वापरण्यापेक्षा मी त्या शहराचे प्राचीन नाव पुढे वापरणार आहे जेणेकरून एका वैभवशाली शहराचे नाव आपल्या स्मृतीत कोरले जावे व आपल्या समृद्ध अश्या इतिहासामध्ये एक द्वारसमुद्र नावाचे नगर देखील होते ज्या नगराने देशाला व त्यावेळच्या समाज व्यवस्थेला एक नवीन प्रकारच्या स्थापत्य पद्धतीची, कलेची ओळख जगाला करून दिली याचा विसर पडू नये म्हणून.

तर,

द्वारसमुदचे मंदिर : एका तलावाच्या काठी उभारले गेलेले हे व पुर्ण पाषाणामध्ये निर्माण केले गेलेले हे मंदिर व त्याचे नाव आहे होयसळायेश्वर / होयसलायेश्वर मंदिर. राजघराण्यांचे प्रमुख मंदिर त्या राजघराण्याच्या नावानेच आजही ओळखले जाते. या मंदिराची ४-५ एकर परिसरामध्ये एक मुख्य जुळे मंदिर व आजूबाजूला सलग्न पण भारदस्त अशी ४-५ मंदिरे, समोर नंदी मंडप व (गर्भगृहाच्या समोर) विस्तृत तळे. अशी संरचना होती. आक्रमणानिमित्त प्रमुख मंदिर राहिले व बाकीची सलग्न मंदिरे काळाच्या ओघात नष्ट झाली / केली केली. आता द्वारसमुद्र मध्ये फक्त होयसलायेश्वर मंदिर आहे, पण ते भव्य व दिव्य आहे.

प्रवेशद्वारातून पाहिल्यावर अनेकांना तामिळनाडू मधील महाबलीपुरम (तामिळनाडू, ५०-६० किमी, चेन्नई पासून) मंदिराची आठवण झाली नाही तर नवलच. पण जसे जसे जवळ जाऊ तसा तसा फरक समोर स्पष्ट होत जातात. महाबलीपुरम विषयी नंतर कधीतरी लिहतो. तर होयसलायेश्वर मंदिर हे तीन टप्पात आहे. नजरेत भरतो तो पहिला भाग दर्शनी मंदिराचा. जसे जसे तुम्ही जवळ जाता तसे मंदिर निर्माण करताना वापरलेली कल्पकता समोर येत जाते. ५-६ फुटाच्या मंदिराचा पाया, पूर्णतः इंटर-लॉकिंग सिस्टम ( मराठी शब्द ? ) वापरलेला. जर हे मंदिर वरून पाहिले तर त्यांची रचना स्टार (चांदणी) सारखी आहे.

दुसरा टप्पा, बारा प्रकारचे लेअर (विभाग) असलेल्या भिंती. वेगवेगळ्या प्रकारे भिंती शिल्पे व नक्षी काम केलेले व अनेक पुराण कथा यांचे चित्रण याचा संगम म्हणजे मंदिराचे बाह्य रूप. सर्वात खालील विभागात, गज शक्तीचे प्रदर्शन, नंतर राज्य चिन्ह असलेल्या सिंहाचे व त्यांनंतर वेगळ वेगळ्या आपात्कालीन पद्घतीने नक्षी काम. त्याच्या वरच्या विभागात यक्ष, किन्नर, वाद्य वाजवणारे, नृत्यात मग्न असे नर्तकी व नर्तक यांची दर्शन. १० इंचाच्या आसपास उंची असलेल्या या विभागात, इतक्या बारकाईने कोरीव काम केले आहे की पाहताना दंग व्हावे व समोर पहात असलेले दृष्य आपल्या नजरे समोर घडत आहे असलेले नृत्य असावे असे भासते, अनेक छोट्या छोट्या गोष्टी, नर्तकीच्या पायातील पैंजण, ती च्या गळ्यातील दागिने व डोळे. कलेतून एखादं दृष्य जिवंत होते कसे या प्रश्नाचे उत्तर येथे मिळते.

नंतरच्या सातव्या व आठव्या विभागामध्ये (लेअर) पुरातन कथा रेखाटलेल्या आहेत, ज्यामध्ये रामायण व महाभारत प्रामुख्याने आहेत. कर्ण वध, अभिमन्यू वध, युद्ध रचना, आयुधे, रथ यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागेल तसेच कृष्ण अवतारातील अनेक कथा येथे दिसतात, बाललीला कालिया मर्दन इत्यादी. प्रत्येक विभागाचे वैशिष्टे अधोरेखित करण्यामागचे कारण हे की त्यांनी जेव्हा मंदिर निर्माण सुरू केले तेव्हा त्यांना काय तयार करायचे आहे, याची स्पष्ट कल्पना होती, रामायणामध्ये महाभारत घुसत नाही अथवा महाभारतात इतर कथा. प्रमुख व महत्त्वपूर्ण कथा व त्यातील पात्र त्यांनी आधीच ठरवले होते, हे पाहताना लक्ष्यात येते. येथे काही गोष्टींचा संदर्भ तुम्हाला जोडावा लागतो, व ते तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा तुम्हाला त्या कथा पुर्ण माहिती असतील अथवा तो पार्ट, त्या कथेतील तो भाग स्पष्टपणे तुम्हाला समजला असेल. याच लेअर (विभागामध्ये ) ज्या चित्रा पासून हा प्रवास चालू झाला ते मला मिळाले. येथे तुम्हाला रावण कैलाश पर्वत उचलताना, कृष्ण – अर्जून अभिमन्यू च्या वधानंतर चर्चा करत असलेले, अर्जून व कर्णाचे भयंकर युध्द त्यांची अस्त्रे, शंकराचा दरबार, शंकराचे नटराज स्वरूप इत्यादी अनेक कथा पहावयास मिळतात.


चक्रव्यूह

ज्या चित्रा पासून हा प्रवास चालू झाला ते चित्र येथे देत आहे. हा फोटो टिम गोवा यांच्या लेखातील आहे.

हा सात लेयर मध्ये (विभागामध्ये) असलेल्या चक्रव्युहाचा नकाशा आहे. (९९.९% मला असे वाटते)

महाभारतातील प्रमुख घटना मधील ही एक घटना तेथे सचित्र कोरलेली आहे व तेथेच अश्याच पद्धतीचे एक भित्तीचित्र मला दिसले. व्युह रचना व त्याचा आकार. आधी मला गोव्यातील ते चित्र म्हणजे शक्यतो सुर्य घड्याळ असावे की काय असे वाटले होते व तसेच मी कोठेतरी पाहिले आहे असे वाटत होते, पण हे भित्तीचित्र पाहिल्यावर लक्ष्यात आले की नाही, हा चक्रव्यूह आहे व हा आपण उत्तर भारतात फिरताना, काही वाचन करताना पाहिलेले आहे.


यानंतरचा लेअर (विभाग) हा नक्षीकामाचा आहे व त्यानंतर मुख्य लेअर (विभाग) येतो तो भित्तीशिल्प याचा.
मी येथे व वरील लेखनामध्ये दोन वेगळे शब्द वापरले आहेत, भित्तीचित्रे व भित्तीशिल्प. दोन्ही प्रकारे दगडामध्ये कोरून कला प्रदर्शन केले जाते पण, दोन्ही मध्ये सौम्य असा फरक आहे, भित्तीशिल्प पुर्ण कोरीव व हाव-भावसह तसेच पूर्णाकृती मूर्ती / मूर्तींची रांग असते, तर भित्तीचित्रे मध्ये कथेला प्राधान्य असते मूर्तीच्या दिसण्यावर नाही (हा फरक मला वाटतो, याचे कुठलेही शास्त्रीय कारण माझ्याकडे नाही आहे).

तर,
मुख्य लेअर (विभाग) मध्ये ३-४ फुट उंचीचे भित्तीशिल्प आहेत, ज्यामध्ये विष्णूची अनेक रूपे, अवतार, ब्रम्ह स्वरूप, शिव स्वरूप गणेश मूर्ती व इतर देवदेवता इत्यादी यांचे दर्शन घडते, येथे एक गोष्ट नोंद घेण्यासारखं आहे, मंदिर हे शिव मंदिर आहे, राजे हे शिव उपासक होते, पण त्यांच्या कलेमध्ये, आवडीमध्ये, फक्त शिव हा अट्टहास नाही आहे, विष्णू व शिव वाद ( जो उत्तर भारतात होता, आहे.) दिसत नाही, ज्या होयसाळ / होयसाल राज्यांनी जैन धर्माची पाळेमुळे खणून काढली दक्षिण भारतातून ( सध्या यांनीच की इतर कोणी याचे उत्तर नाही, कारण याच्या राजधानी पासून म्हणजेच द्वारसमुद्र पासून ९०-१०० किमी दुरवर असलेले प्राचीन जैन धार्मिक स्थळ / पुरातन स्थळ जसेच्या तसे उभे आहे, त्यामुळे थोडा गोंधळ होतो आहे.) त्यांनी निर्माण केलेल्या मंदिराच्या भित्तीचित्रे / शिल्पा वर जैन तीर्थंकर देखील दिसतात. एक तर त्यांचा सर्वधर्म समावेशक असा विचार असावा अथवा एखाद्या धर्माचे, पंथाचे मन दुखावणे म्हणजे राजकारण हे कारण असावे.

मुख्य लेअर (विभाग) मध्ये विष्णूचा मक्ता जास्त उठावदार दिसतो, अनेक शिल्पे त्याच्या अवताराची आहेत, वराह अवतारापासून, नरसिंह अवतार व राम अवतार सगळेच तेथे दिसतात, बम्हास्वरूप देखील तेथे कोरलेले आहे त्याच बरोबर अजुन एक जाणवलेली गोष्ट म्हणजे जी मी इतर भारता अनेक मंदिरे फिरलो पण दुर्गा अवतार /काली अवतार बिंतीशिल्पे मंदिरावर कधी पाहिलेले आठवत नाही, गळ्यात मुंडमाला पासून पायाखाली लोळलेला राक्षस अश्या प्रकारच्या ३-४ शिल्पे तेथे आहेत.

याच लेअर मध्ये, गणेश मुर्ती देखील आहे, पण त्याला प्रमुख द्वारा वर स्थान नाही मिळालेले आहे, पण गणेश मूर्ती ही ब्रह्मा, विष्णू व महेश (शिव) याच्या बरोबरीने तेथे दिसते तसेच, इतर कुठल्या देवाची नाही पण एक ८-९ फुटी उंच गणेश मूर्ती त्याच प्रांगणातून मिळाली होती जी आधी प्रवेशद्वारासमोर होती. अतिशय रेखीव एका पाषाणातून घडवली गेलेली ही मूर्ती खरंच खूप सुंदर आहे. विष्णूच्या नरसिंह अवताराचा देखील येथे बोलबाला आहे, नरसिंह शिल्पे तर आहेतच, पण नरसिंह स्तंभ व नरसिंह कथा असलेला शिलालेख देखील येथे आहे, शक्यतो याचे कारण साम्राज्याचे प्रमुख चिन्ह सिंह हे होते. अनेक जागी सिंहाची शिल्पे कोरलेली आहेत.

सर्व जग डावीकडून उजवीकडे असे भटकते, पण आम्ही मुद्दाम उजवीकडून सुरूवात केली होती, कारण तेथे असलेली गर्दी टाळता यावी व योगायोगाने अनेकवेळा केलेला हा प्रयोग पुन्हा यशस्वी ठरला व मंदिर मनसोक्तपणे हवा तेवढा वेळ बाहेरून पाहता आले. मंदिराला तीन प्रवेशद्वार आहेत, एक मुख्य प्रवेशद्वार व दोन उजवी व डावीकडून प्रवेशद्वार. जे प्रमुख द्वार आहे त्यातून राजघराण्यातील मंडळींना प्रवेश, उजवीकडच्या प्रवेशद्वारातून मंत्री अथवा राजघराण्या समकक्ष लोकांचे प्रवेश द्वार, व डावीकडील प्रवेशद्वार सर्व सामान्य जनतेसाठी होते. उजवी व डावी बाजू पाहिली तर दोन्ही मध्ये कणमात्र फरक करता येत नाही, दोन्ही बाजूची जडण-घडण एकाच पद्घतीने व प्रकाराने केलेली आहे, द्वारपालाच्या मूर्ती पासून चौकटीवर असलेल्या चिन्हापर्यंत सर्व काही एक सारखे. पण राज घराणे ज्या द्वारातून प्रवेश करत असे, त्याची योजना वेगळी व खास पद्घतीने केली आहे.

प्रवेशद्वारापासून काही फुट अंतरावर मंडप आहे, ज्या मंडपात भला मोठा नंदी आहे, भारतात जे अखंड शिळेतून तयार केलेले नंदी आहेत, व जे मी पाहिले आहेत त्यात सर्वात रेखीव असा हा नंदी आहे, तसेच हा भारतातील ४ अथवा पाचव्या क्रमांकाचा सर्वात उंच नंदी आहे. नंदीद्वारापासून प्रवेश केल्यावर समोर मंदिराचे प्रवेशद्वार व आता एक मंडप व त्याच्या समोर गाभारा आहे. मुख्य मंदिरात ५ फुटी उंच व जवळ जवळ ८-९ फुटी रुंदीचे शिवलिंग आहे ( आकार अंदाजे) वर मी लिहिल्याप्रमाणे हे जुळे मंदिर आहे, एकाबाजूला शिवलिंग व एका बाजूला मुर्ती असलेला गाभारा. असे दोन गाभारे आहेत. दोन्ही गाभार्‍या समोर नंदी आहे, व त्याच्या साठी पाषाण मंडप आहे, जुळे मंदिर हा शब्द देखील याच कारणामुळे वापरला जातो.

हे मंदिराचे पुरावे व शिलालेख सापडले आहेत, त्यात एका भल्यामोठ्या सुर्यनारायणाच्या मुर्तीचा उल्लेख येतो, ज्यात सुर्य नारायण त्यांच्या सात अश्व जोडलेल्या रथातून येत आहेत असे रेखाटले होते, पण ती मुर्ती हरवलेली आहे, त्याचा थांगपत्ता लागलेला नाही. ही पश्चिम मुख मूर्ती नंदी मूर्तीच्या बरोबर मागे म्हणजे पूर्वेकडे स्थापन केलेली होती आतील मंडपातील प्रत्येक खांब वेगवेगळ्या कथा सांगतो, जसे नरसिंह कथा, महाभारत कथा. छतावर अत्यंत रेखीव सुबक असे नक्षी काम केले आहे. भिंतीवर कन्नड/तामिळ मध्ये शिलालेख कोरलेले आहेत, वर लिहिल्याप्रमाणे एका गाभार्‍यात शिवलिंग आहे व दुसर्‍या गाभार्‍यात मुर्ती.

क्रमशः

बंद मंदिरातील धर्म – भाग ३

२६०० वर्षापुर्वी भारतात कुठेतरी महावीर स्वामींनी गजर केला. व जैन धर्म उभा राहिला असे अनेक जण समजतात.
महावीर हे जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर, त्यांच्या आधी २३ झाले. त्यांनी पाया रचला व महावीर यांनी कळस रचला हे अनेकांना माहिती देखील नाही, त्यांची माहिती व्हावी म्हणून हा लेख.

1 ऋषभदेव / आदिनाथ
2 अजितनाथ
3 सम्भवनाथ
4 अभिनंदन
5 सुमतिनाथ
6 पद्ममप्रभु
7 सुपाश्वॅनाथ
8 चंदाप्रभु
9 सुविधिनाथ
10 शीतलनाथ
11 श्रेंयांसनाथ
12 वासुपूज्य
13 विमलनाथ
14 अनंतनाथ
15 धर्मनाथ
16 शांतिनाथ
17 कुंथुनाथ
18 अरनाथ
19 मल्लिनाथ
20 मुनिसुव्रत
21 नमिनाथ / नेमिनाथ
22 अरिष्टनेमि ( कृष्णाचा मावस भाऊ- संदर्भ : जैन कथा, ग्रंथ इत्यादी)
23 पाश्वॅनाथ
24 महावीर / सन्मति

हे २४ तीर्थंकर. यातील तुम्हांला किती नावे माहिती आहेत ? महावीर सोडले तर नसतील.
नावे महत्त्वाची नाही आहेत, मुद्दा महत्त्वाचा. २४ च्या आधी २३ ! तेवीस लोकांनी पाया तयार केला व हा धर्म, जैन धर्म उभा राहिला.
अहिंसा व सत्य यावर उभा असलेला.

जैनांच्या मध्ये पण दोन पंथ.
दिगंबर व श्वेतांबर.

दिगंबर म्हणजे पुर्ण नग्न, श्वेतांबर म्हणजे फक्त श्वेत कपडा शरीरावर हा भेद.
फरक थोडा अजून, श्वेतांबर देवाला दागिन्यांनी मढवतात व दिगंबर… प्रश्नच येत नाही.
श्वेतांबरा मध्ये अजुन एक फरक म्हणजे त्यांच्यात असलेले दोन वेगळे विचार पंथ.

१. मुर्तीपुजक
२. स्थानकनिवासी / स्थानकवासी

सगळे झाले ढोबळ रूप जैन धर्माचे.
पण नक्की जैन धर्म आहे काय ? तो म्हणतो काय ?

जैन कोण ?

जो त्या जिनचा अनुयायी आहे, जो त्याने आखून दिलेल्या मार्गावरून चालण्याचा संकल्प घेतला आहे तो म्हणजे जैन.

आता जिन कोण ?
जिन तो ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला आहे, मनावर, इंद्रियावर ताबा मिळवला आहे तो म्हणजे जिन.
हे एवढं सोपं नाही बरं का, की मिळवला ताबा, झाले जिन. नग्न राहून जीवनकाल काढणे व व इंद्रियावर ताबा ठेवणे एवढंच नाही.

पाच व्रत, सम्यक ज्ञानाची अनुभूती, सहा प्रकारची अवस्था, सात तत्वे, नऊ पदार्थ, चार स्वभाव, चार सहज प्राप्त गती व एक असहज प्राप्त गती, भावना या सर्वावर ज्याला ताबा मिळवता आला, विजय मिळवता आला, जो हे सर्व पार करू शकला तो म्हणजे जिन. व त्या जिनाचे अनुयायी म्हणजे जैन.

पाच व्रत

अहिंसा: ज्ञात, अज्ञात पध्दतीने, नजर चु़कीने देखील माझ्याकडून हिंसा होणार नाही.
सत्य: सत्य हे अंतिम, काही झाले तरी सत्य मार्ग सोडणार नाही.
अस्तेय: असत्याचा विरोध (? १)
ब्रह्मचर्य: मोक्ष मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा दुर करणे, संयम व वीर्य संगोपन करणे.
अपरिग्रह: गरज असलेल्या, नसलेल्या गोष्टी न जमवणे, कुठल्याही गोष्टीचा मोह होऊ नये म्हणून.

सम्यक ज्ञान
याचा अवाका खूप मोठा आहे, थोडक्यात माहिती देतो.

१ मतिज्ञान – मन व इंद्रियापासून जे ज्ञान मिळते ते.

२ श्रुतज्ञान – मन व इंद्रियापासून जे ज्ञान मिळाली आहे त्यातून अधिक माहिती मिळवणे.

३ अवधिज्ञान – माहिती नाही Sad

४ मन:पर्यय – माहिती नाही Sad

५ केवलज्ञान – तिन्ही काळाचे रहस्य समजणे. (भुत, वर्तमान व भविष्य)

सहा प्रकारची अवस्था
जीव, अजीव, आकाश, काळ व धर्म, अधर्म या पलिकडे पाहण्याची शक्ती, बुध्दी.

अश्याच प्रकारे सात तत्वे, नऊ पदार्थ, चार स्वभाव, चार सहज प्राप्त गती व एक असहज प्राप्त गती, भावना यावर जो ताबा मिळवतो, माहिती घेतो, ज्ञान मिळतो तो म्हणजे जिन.

जैन ईश्वराला मानतो का ?

जैन ईश्वर मानतो, पण त्याच्या असीमित ताकत, प्रभाव याला मान्य करत नाही, जैन धर्म म्हणतो की तो कर्ता नाही, तो जग चालवत नाही पण त्याच्याकडे त्याच्या आतील शक्ती आहेत. खरं तर यात थोडा गोंधळ आहे, जैन देवाला मानतो की नाही हा प्रश्न नाही आहे प्रश्न हा येतो आहे की २४ तिर्थंकरांना देव मान्य केल्यावर त्याच्या आधी असलेले, म्हणजे ते तिर्थंकर ज्यांची उपासना करत होते ते कोण व ते कोठे गेले ? या प्रश्नाचे उत्तर सापडले नाही मला तरी अजून. जैन धर्मात मुर्तीपुजा व मंदिरे दोन्ही मान्य नाहीत, पण जैनांची मंदिरे पाहिली की विरोधाभास जाणवतो. या प्रश्नाचे उत्तर शोधतो आहे. मिळेल असे वाटते आहे येत्या काही दिवसात.

अहिंसो परमो धर्म।

जैन धर्माचे तत्त्व आहे की, आंतरिक शुद्धता सर्वात महत्त्वाची. मनातल्या मनात देखील हिंसा होता कामा नये.
हे सुत्र कधी व कोणी बांधले माहिती नाही, पण अहिंसो परमो धर्म हा नारा महावीर स्वामी पासून जनमान्य झाला.
त्याचा वापर मग नंतर गौतम बुद्ध पासून महात्मा गांधी पर्यंत अनेकांनी केला.
एकदम साधं व सोपं तत्त्वज्ञान, हिंसा करू नका, जगा व जगू द्या. बस! एवढंसे..


तीर्थंकर महावीर समाज बदलण्याची ताकत असलेले नेता होते, अनुभवातून ते मार्गदर्शन करू शकत होते व म्हणून समाजात त्यांना उच्च असे स्थान होते – गौतम बुद्ध

क्रमश:

*ही माहिती मी, मला माहिती असलेली, वाचलेली व कुठे कुठे संदर्भ घेऊन लिहलेली आहे..
१ : म्हणजे काय अजून मला समजले नाही, अथवा समजून घेण्यास चूकत आहे.

तिन्हीसांजेस करता केवढी किलबील दु:खांनो

कित्येक महिने झाले तिच्याशी बोलून, ती चा तो अबोला कधी सुटलाच नाही. कारणे माहीत नाहीत की काय चूकलं ते माहिती आहे. काहीतरी कुठेतरी कसे तरी बिनसलं एवढं नक्की. तीला जे खटकले असेल व मला जे खटकले नसेल हे सापेक्ष नाही आहे, म्हणून माहिती नाही आह शब्द, पण किती आनंदात होतो तिच्या बरोबर, दूर का असे ना ती पण क्षणोक्षणी जवळ होती. सुख दुखः सगळे ती च्या नजरेत जरी नसले तरी ती ला माहीत असायचे. अखंड बडबड, पुन्हा पुन्हा प्रश्न, भविष्याची चिंता, इतिहासाची काळजी. ह्यात दिवस कसे जात होते कोण जाणे.. थोडं सुख मिळत आहे असे वाटू पर्यंत कोणी ना कोणी कसा ही आ वासून उभा राही समोर. टाळता येत नसे म्हणून तर अशी अवस्था.


सुखे संचारबंदी लावती गाफील दु:खांनो
असे बाहेर डोकावू नका आतील दु:खांनो

असे नेहमी म्हणावे असे वाटायचे पण, सुख: कमजोर पडायचे व दुःख नेहमीच शक्तिशाली. किती शक्तिशाली ? असलेल्या नसलेल्या गोष्टी देखील समोरच्याला खर्‍या वाटाव्यात अश्या गोष्टी ज्या नकळत हातातून घडत गेल्या त्याचं समोरचा सत्य समजत गेला, बरं त्यांना चुका म्हणावे तरी का ? ना स्वार्थ होता ना वासना, ना धोका होता ना काही हेवा. पण मी जे जे करत गेलो ते समोरच्या साठी चुकीचे ठरत गेले. सुखांनी किती ही आपला जोर लावला तरी मी हरत गेलो, पटावर खेळ हारणे एक वेळ सोपं आहे, युद्ध भूमीवर अनंत जखमा झेलणे सोपं आहे. पण असं धगधगतं जीवन जगणं खरोखर सोपं आहे ?


किती लांबेल यंदाचा अबोला कल्पना नाही
तुम्हाला पाहिजे तर व्हा तिला सामील दु:खांनो

जग नेहमी मला सांगत असतं की अरे युद्धात व प्रेमात सर्वकाही क्षम्य असते, पण सत्य सांगण्याचा अट्टहास कितीवेळा महागात पडला ह्यांची मोजदाद नाही. हरणे काय असते हे माहीत असून ही पुन्हा पुन्हा प्रयत्न केले, माझी अशी अवस्था झाली की एक छोटेसे राज्य, ज्यांची सीमारेषा कोणालाच माहिती नाही व बलाढ्य अश्या पांडव अथवा कौरव सत्तेविरुद्ध नेहमी उभा ठाकतो, मागे सैन्य देखील आहे की नाही ह्यांची तमा न बाळगता.

हा अबोला नक्कीच कधीतरी संपेल, आज नाही तरी उद्या, जीवनाच्या उतार वयात, जेव्हा दात साक्षीला नसतील अथवा ही चिंता व जगण्याची आस नसताना .. कधीतरी ! आज ती नाही म्हणते, मन मोडत असेल दररोज सकाळी स्वतःचे , जसे मी स्वतःला बजावतो, तसे. अबोलीचं फुलं जरी दिसले तरी किती ही आवडत असू दे मला, तरी दुर्लक्ष करतोच ना मी ? ती ही करत असेल, निळा रंग चुकून ही वापरत नसेल, ना माझी आठवण येईल अशी एखादी गोष्ट करत असेल, एवढंच कश्याला स्वतःच्या गालावर चूकून ही खळी पडू नये म्हणून कसोशीने प्रयत्न करत असेल. नक्कीच. कारण जेवढा मी ओळखतो तिला ती हे नक्कीच करत असेल.


कुणी नाही इथे आता, सुटा मोकाट कोठेही
निघाला पापणीचा तांबडा कंदील दु:खांनो

आकाशामध्ये भरकटलेला पतंग पाहिला की नेहमी मला माझीच आठवण येते, कोणीतरी भेटेल जो मला समजवून घेईल शेवटी, जो हा तुटलेला मांजा हाती धरेल थोडा, कष्ट होतील, नक्कीच होती, मांज्याची धार थोडी तेज आहे, काय करू ? ह्या जगण्याने शिकवलं आहे, बाबा रे तुला तुझा पतंग उडता ठेवायचा आहे ना तर मांजा तेज ठेव, कोण कोठून येईल व कापून जाईल हे समजणार देखील नाही रे, कमजोर पतंग कोठे तरी खांबावर नाही तर कुठल्यातरी अर्धवट बांधकाम झालेल्या इमारतीवर अडकलेले सापडतात, फाटके तुटके, ज्यांचे अस्तित्व कधीच नाहीसे झालेले असते असे.


सुखे छाटून थोडीशी पुन्हा येईन माघारी
पतंगासारखी देता जराशी ढील दु:खांनो?

जगण्याची कला कोणी कोणाला शिकवावी लागत नाही, ते प्रेम, ते वात्सल्य, तो राग, तो लोभ सर्वजण मिळून ही कला अनपेक्षितपणे शिकवून जातात. जुनं दुःख गोंजारत बसणे चांगले की वाईट हे माहिती नाही, पण कळत नकळत कधीतरी कधी तरी एखादी खपली निघते व पुन्हा जखम भळभळून वाहू लागते.. नवीन खपली चढू पर्यंत. आनंदात जगणे शिकलो आहे असे वाजवू पर्यंत एखादा घाव वर्मी लागतो, जुन्या आठवणी, तो काळ, पुन्हा पुन्हा समोर येऊ पाहतो. निकराने त्या आठवणींशी लढा देतो, त्यांना हरवणे सोपं नसते, चोहोबाजूंनी त्यांनी घेरलेले असते मग एखादी जोरदार मुसंडी मारुन तो वेढा तोडून त्यातून बाहेर पडावे तोच नवा वेढा दुसऱ्याच कुठल्यातरी रुपाने पुन्हा समोर उभा ठाकतो.


मला वाटेल तेव्हा मी मला मानेन आनंदी
कुठे आहात तुम्हीही मला बांधील दु:खांनो?

इथे एकांत होता त्यामुळे मी हासलो थोडा
जरासे पाहिले वागून मी मिश्कील दु:खांनो

हसण्यानं दुखः विसरण्यास मदत होते म्हणे, हो मी हसतो, स्वतः वर कधीतरी असेच, एकांतात, आता सर्वांसमोर हसण्याची देखील भिती वाटते. ह्या दु:खांचे देखील वागणे थोडे विचित्रच असते नाही, जेव्हा जेव्हा येऊ नका म्हणतो तेव्हा मात्र नक्की येतात. असू दे, आता त्यांच्याबरोबरच आनंदात राहणे जमतं आहे, त्यापेक्षा असे म्हणू की सवय होत आली आहे. काळ्याभोर डोळ्यातून आलेला तो मोती जसा तीने जगापासून अलगद लपवणे शिकले आहे अगदी तसेच. एकदा असेच सह्याद्री भटकंतीमध्ये मी एक झाड पाहिले होते, पाण्याचा एक टिपूर देखील आसपास नाही, व पुर्ण खडकाळ जमीन, पण त्याने तो कातळ फोडून आपली मुळे घट्ट रोवून घेतली होती व एखाद्या विजेत्या सारखा त्या मोकळ्या रान माळावर दिमाखात उभा होता. तो आठवला की परत माझ्यात जिद्द येते मग कुठली दु:ख व कुठल्या आठवणी, नवे जग, नवीन आकाश.. मग त्याला पहिल्या सारखाच कवेत घेण्यासाठी पुन्हा नवी धडपड.


चला… अंधारते आहे… मनामध्ये बसा आता
तिन्हीसांजेस करता केवढी किलबील दु:खांनो

नवा दिवस उगवतो, कामाची सुरूवात होते, त्यात रमून जातो, दुसरे काहीच सूचत नाही तेथे दु:खांसाठी कुठे वेळ ? पण जेव्हा सांजवेळ येते, आसपास कोणीच नसते, मावळता सुर्य आपल्याला एक स्मित देऊन जातो आहे असे वाटत असते तेव्हाच कुठेतरी, मागून पाठीवर थाप पडते, व एकामागोमाग एक अश्या जुन्या आठवणींचा घोळका जमा होत जातो. येतात ते येतात व पुन्हा पुन्हा जखमा उघडया करुन जातात..असं वाटतं हाकलून काढावं एकेकाला, पण नाही जमजले कधीच, पण तरी ही प्रयत्न चालूच असतो. कधी तरी जिंकेन.. नव्हे जिंकायलाच हवे.


तिला कित्येक वर्षांनी पुन्हा भेटायचे आहे
मधे बोलायचे नाही बरे फाजील दु:खांनो?

शिव्यांची देत लाखोली उपाशी मारतो आहे
तरीही नांदता माझ्याघरी सत्शील दु:खांनो?

भेटायचे आहे, तीला. एकदा तरी. घालवलेले दिवस व रात्री यांचा हिशोब नाही मागायचा आहे, का ? हे देखील नाही विचारायचे आहे. फक्त बघायचे आहे, डोळे भरून, व काळजीपूर्वक. हो डोळ्यातून एक थेंब जरी गेला वाहून तर त्याच्या बरोबर मी देखील जाईन वाहून असे शिंपला किनार्‍यावरचा. भावना जपणे व भावना लपवणे या खूप वेगळ्या गोष्टी. जमतात सध्या दोन्ही गोष्टी मला नीट तरी वाटते भिती थोडी, थोडी हुरहुर. समोर आल्यावर बोलायचे काय हा प्रश्न नसून बोलणे सुरू कोठून करायचे हा प्रश्न असेल. मध्ये गेलेला हा अनंत काळ, आ वासून उभा असेल, अनेक प्रश्न व अनेक कारणे असतील, थरथरत असलेले काळीज व चलबील नजर असेल. या सगळ्यातून बाहेर पडून नजरेला नजर मिळवायची आहे. अशक्य आहे, तरी एकदा प्रयत्न करायचा आहे.


कुणी येणार आहे वाटते चुचकारण्यासाठी
अशी का लोचने झाली म्हणे स्वप्नील दु:खांनो?

जगण्यात व स्वप्नात तफावत खूप असते, आपण जे पाहतो ते कधी कधी स्वप्न असते व कधी कधी सत्याला आपण स्वप्न समजतो. दूरवर कोठेतरी मुरलीमनोहरच्या बासरीचा रम्य आवाज येत आहे, की भास होत आहे ? समोर दिसते आहे ती छबी तीचीच दिसत आहे. वेळ आली. ती येत आहे. आता बस्स, थोडेच क्षण. मोजकेच, आता नको त्या कडू आठवणी व नको ते सुकलेले दिवस, हरवलेल्या वाटा पुन्हा दिसत आहेत, रात्र संपली आता, उषःकाल होत आहे.


मनाने ‘बेफिकिर’ व्हा… जन्मतो तो संपतो येथे
पुढे न्या आपली ही पोरकी मैफील दु:खांनो

स्वप्ने दिसतात, स्वप्ने भंगतात, जीवन मात्र चालू राहतं. जुन्या डायरीतील पानं कधी कधी आपसूकच समोर येतात, स्वप्नरंजन सारखाच दुखःरंजन असा देखील एखादा शब्द असावा. कधी कधी ती स्वप्ने पुर्ण होतात, तर कधी कधी अर्धवट डाव मांडला जातो. या स्वप्नांची तर्‍हा एकदम वेगळी, कुठल्या कुठं घेऊन जातात, सुतावरून स्वर्ग गाठणे या वाक्प्रचार समोर उभा करतात. तरी काय झाले, अजून पालवी सुकली नाही, आधाराची जमीन अजून सुटली नाही. पुन्हा सुर्योदयाच्या आधी एखादं स्वप्नं दिसेल.. जगण्यासाठी नवीन उम्मीद दिसेल. मनानं कसं माणसांन “राजे” हवे नाही तर ‘बेफिकिर’ मग जगण्यात ला उन्माद जसा काल होता तसाच असेल. दु:खानों जमवा मैफिल असा सांगण्याचा कैफ असेल, व मैफिलीला सोबत त्या दिवसांची याद असेल. पण नवा दिवस माझा असेल.

( ‘बेफिकिर’ यांची गझल खाली पुर्ण देत आहे, त्याचा दुवा )

सुखे संचारबंदी लावती गाफील दु:खांनो
असे बाहेर डोकावू नका आतील दु:खांनो

किती लांबेल यंदाचा अबोला कल्पना नाही
तुम्हाला पाहिजे तर व्हा तिला सामील दु:खांनो

कुणी नाही इथे आता, सुटा मोकाट कोठेही
निघाला पापणीचा तांबडा कंदील दु:खांनो

सुखे छाटून थोडीशी पुन्हा येईन माघारी
पतंगासारखी देता जराशी ढील दु:खांनो?

मला वाटेल तेव्हा मी मला मानेन आनंदी
कुठे आहात तुम्हीही मला बांधील दु:खांनो?

इथे एकांत होता त्यामुळे मी हासलो थोडा
जरासे पाहिले वागून मी मिश्कील दु:खांनो

चला… अंधारते आहे… मनामध्ये बसा आता
तिन्हीसांजेस करता केवढी किलबील दु:खांनो

तिला कित्येक वर्षांनी पुन्हा भेटायचे आहे
मधे बोलायचे नाही बरे फाजील दु:खांनो?

शिव्यांची देत लाखोली उपाशी मारतो आहे
तरीही नांदता माझ्याघरी सत्शील दु:खांनो?

कुणी येणार आहे वाटते चुचकारण्यासाठी
अशी का लोचने झाली म्हणे स्वप्नील दु:खांनो?

मनाने ‘बेफिकिर’ व्हा… जन्मतो तो संपतो येथे
पुढे न्या आपली ही पोरकी मैफील दु:खांनो

-गझल!

टीप – सूट – काही र्‍हस्व दीर्घ

-‘बेफिकीर’!

( बेफिकीर’ साहेब, गझलेच्या वापराबद्दल जी परवानगी दिलीत त्या बद्दल शत शत आभार, थोडं प्रकाशित करण्यासाठी कालावधी जास्त घेतला, कारण व्यक्तीगत 🙂 त्या बद्दल क्षमा असावी )

http://www.mimarathi.net/node/5798

थोडा है…. थोडे की जरूरत है..

फोनाफोनी वर…..

पार्ट – १

तो : राम राम राजे
मी i dont know :- राम राम! काय म्हणता…. काय विषेश ?
तो : काही नाही, चालू आहे काम.
मी : अच्छा, अच्छा, काय म्हणतो आहे बच्चा Big smile
तो : Drunk बच्चा ?
मी : रे तू अ ब क ना रे ?
तो : Crazy अबे मी बोलतो आहे, क ब ड!
मी- स्वारी रे, टेक्निकल लोचा, यू नो… Laughing out loud

पार्ट – १

गेली तासभर चर्चा चालू आहे, मराठी पुस्तके खपत नाहीत.

मी : अहो, लोक आहेत खरेदीदार, पण तुम्ही तुम्ही लोक, त्याच्या पर्यंत पोहचण्यास कमी पडता..
तो: अरे, तो म्हणत असेल, एवढं मोठं शॉप उघडून बसलो आहे, तरी आम्हीच कसे कमी पडतो..
मी : लोक तुमच्या पर्यंत येतील ही अपेक्षाच का आजच्या यूगात.
तो : अरे येतात रे..
मी : किती.. किती.. सांगा ना मला… ५-१०% Angry
तो : नाही, त्या पेक्षा नक्कीच जास्त, मला माहिती आहे तुझे गणित खराब आहे Big smile
मी : हसू नका, माझा मुद्दा बरोबर की नाही सांगा, अ ब क !
तो : अबक ? अबे झेंडू मी काटकर बोलतो आहे मीम वरचा
मी : ओह! स्वारी बरं का, मला वाटलं प्रकाशक अबक बोलत आहेत… Cool
तो :

पार्ट – ३

मी: हल्लो!
ती: ओळख बघू कोन ?
मी : Steve …………… अरे तू ? कशी आहेस ? खूप दिवसांनी फोन केलास ? बीझी आहेस की काय ? wink
ती : घाबरगुंडी …… काल तर फोन केला होता.
मी : अच्छा ? अरे विसरलो वाटतं Big smile
ती : चांगले आहे, बाकी काय विषेश, कामाचे काय झाले ?
मी : बाकी मस्त चालू आहे, काय म्हणतात तुमचे ते ?
ती : राज, माझे लग्न कुठे झाले आहे
मी : ओह, स्वारी हा, तुझ्याच नावाची अजून एक मैत्रीण आहे , त्यामुळे गोंधळ Big smile
ती : माझे नाव सांग, आताच्या आता angery
मी : Grade देवा शपथ माहिती नाही…………..
ती :
ती : अरे मी……….. !
मी : ओह, तू आहेस तर… Big smile

हा लोचा आहे Sad
यावर कोणाकडे उपाय आहे का ?
नंबर व नावे विसरतो हो फक्त व असे लफडे होते कधी कधी (आय ची आन, रोजच ) Big smile

कविता स्पर्धा २०११

नमस्कार,

यशस्वीपणे पुर्ण झालेल्या लेखन स्पर्धा २०१० नंतर मी मराठी.नेट सदस्यांसाठी व वाचकांसाठी कविता स्पर्धा २०११ ही नवीन स्पर्धा सुरू करत आहे. यासंबंधीचा तपशील इथे देण्यात आलेला आहे. सर्व मराठी जाणकारांनी यात आवर्जून भाग घ्यावा, आपल्या मित्र-मैत्रिणींना कळवावे आणि या जालावरील लेखनाच्या अभिसरणामध्ये आपला वाटा उचलावा ही विनंती.

स्पर्धेचे स्वरूप थोडक्यात या प्रमाणे:

  • स्पर्धेत भाग घेण्यासाठी आपले स्वत:चे लेखन प्रवेशिका म्हणून देणे आवश्यक आहे. लेखन मुद्रण माध्यमात पूर्वप्रकाशित झालेले नसावे. लेखन फक्त तुमच्या ब्लॉगवर पूर्वप्रकाशित असल्यास ब्लॉग दुवा द्यावा. शक्यतो स्पर्धेसाठी अप्रकाशित व नवीन कविता द्याव्यात
  • एक लेखक ३ पेक्षा अधिक प्रवेशिका सादर करू शकत नाही.
  • वृत्तबद्ध, छंदबद्ध व मुक्तछंद प्रकारातील कविता कविता येथे देणे अपेक्षित आहे.
  • स्पर्धा १ एप्रिल २०११ ते ३० एप्रिल २०११ या कालावधीसाठी खुली राहील. त्यानंतर मे २०११ च्या सुमारास अंतिम निकाल जाहीर केला जाईल, जो मीमराठी.नेट या संकेतस्थळावर तसेच संबंधित संस्थांच्या मुद्रित वितरणातून जाहीर केला जाईल.
  • स्पर्धेतील पहिल्या तीन विजेत्यांना पारितोषिके देण्यात येतील जी पुस्तक स्वरूपात असणार आहे. या तिघांव्यतिरिक्त ७ उत्तेजनार्थ स्पर्धकांना मीमराठी.नेट तर्फे प्रशस्तिपत्रक देण्यात येईल.
  • स्पर्धेकरता लिहिलेल्या साहित्यावर मूळ लेखकाचा संपूर्ण अधिकार राहील. विजेते लेखन मी मराठी तर्फे मुद्रण माध्यमात प्रसिद्ध करावयावे झाल्यास लेखकांशी स्वतंत्रपणे पत्रव्यवहार केला जाईल.
  • स्पर्धा सुरळित पार पडावी यासाठी स्पर्धानियमांमध्ये वेळोवेळी योग्य ते बदल करण्याचे अधिकार स्पर्धा-व्यवस्थापन नि मीमराठी संचालक मंडळ राखून ठेवत आहे.
  • सदर स्पर्धेची जाहीरात विविध माध्यमातून प्रसारित करण्यात आली आहे. अनेक हितचिंतकांना सदर माहिती अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोचवण्याची विनंती करण्यात आली आहे. या दरम्यान सदर माहिती मधे होणार्‍या सहेतुक/निर्हेतुक बदलांशी स्पर्धा-व्यवस्थापक सहमत असतीलच असे नाही. मीमराठी.नेट येथे प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या स्पर्धा सूचनेच्या धाग्यावरील मसुदा अंतिम मानण्यात येईल.

प्रवेशिका सादर करण्याची पद्धत.

१. लेखन स्पर्धा खुली असण्याच्या काळात मीमराठी.नेट इथे प्रकाशित करावे लागेल.

२. यासाठी लेखकाला मीमराठी.नेट चे सभासदत्व घेणे आवश्यक आहे. १८ वर्षे पूर्ण केलेल्या कोणाही व्यक्तीला मीमराठी.नेट चे सभासदत्व विनामूल्य होता येते.

३. स्पर्धेच्या कालावधीत आपण प्रकाशित केलेले साहित्य स्पर्धेतील प्रवेशिका म्हणून गणले जावे यासाठी, व्यक्तीगत माहिती admin@mimarathi.net आयडीवर पाठवणे आवश्यक आहे. अन्यथा प्रकाशित साहित्य हे प्रवेशिका म्हणून गृहित धरले जाणार नाही. प्रवेशिका म्हणून सादर करावयाचे असलेल्या लेखनाचा मीमराठीवरील स्पर्धेतील धाग्याचा दुवा/ लिंक , संपर्क क्र., विरोप पत्ता (ई-मेल), ब्लॉग पत्ता (असल्यास) व भारतातील पत्ता देणे बंधनकारक आहे.

४. सदर स्पर्धा मीमराठी.नेट चे मालक व कुटुंबियाव्यतिरिक्त इतर सर्वांसाठी खुली आहे.

५. स्पर्धेसाठी कोणतेही प्रवेश मूल्य नाही, ती सर्वांसाठी खुली आहे.

६ एखादी प्रवेशिका स्वीकारण्याचा वा नाकारण्याचा हक्क मीमराठी.नेट राखून ठेवत आहे.

७. अपेक्षेहून अधिक प्रवेशिका आल्यास अंतिम तारखेआधीच प्रवेशिका घेणे थांबवण्याचा हक्क मीमराठी.नेट राखून ठेवत आहे.

८. निकालाबाबत मीमराठी.नेट ने नियुक्त केलेले पर्यवेक्षक व परीक्षक यांचा निर्णय अंतिम राहील. यासंबंधी कोणतेही खुलासे देण्यास वा पत्रव्यवहार करण्यास मीमराठी.नेट बांधील नाहीत याची कृपया नोंद घ्यावी.
______

स्पर्धेसाठी लेखन करण्यासाठी मदत :

डाव्या बाजूला असलेल्या मार्गदर्शकातून लेखन करा येथे टिचकी मारा.
व तेथे असलेला “कविता स्पर्धा २०११” ह्या विभागामध्ये आपले लेखन प्रकाशित करा.

हा धागा वाचूनच प्रवेशिका पाठवाव्यात ही विनंती.
कविता स्पर्धा २०११ मध्ये भाग घेण्यासाठी येथे क्लिक करा…


व्यवस्थापक,

मी मराठी.नेट

http://www.mimarathi.net/node/5631